فارسی
سیستمهای دباغی پایدار
برای بیش از ۱۵۰ سال، دباغی کرومی برای چرمهای رویه کفش موردقبول بود، اما امروزه بنا به درخواست تعدادی از برندها و مشتریان برای سیستمهای دباغی پایدار، دباغی عاری از فلز بسیار متداول شده است. اگرچه طبق مطالعات علمی و نیز مقررات REACH، کروم سه ظرفیتی (Cr III) مورداستفاده در سیستمهای دباغی که بهدرستی مدیریتشده باشند هیچ خطری برای تولیدکننده یا مصرفکننده نهایی ندارد، اما همچنان رشد تقاضا برای سایر دباغیهای عاری از کروم وجود داشته است. در پاسخ به این نیاز، چرم وت وایت ساخته شده از گلوتارآلدهید شهرت پیدا کرده است.
صرفنظر از اینکه چرم وت بلو (ساخته شده با استفاده از کروم) است یا وت وایت، درک عمومی با اطلاعات نادرستی تغذیه شده که در پشت بیشتر آنها رسانههای جمعی وجود دارند. به جامعه گفته میشود چرم بد است، درحالیکه مواد مصنوعی وگان (غیرحیوانی) خوب است و اگر این مطلب توسط افراد معروف یا اثرگذار بیان شود، پس حتما درست است. خوشبختانه صنعت چرم در حال مبارزه با این صحبتهای بیپایه است و سه تأمینکننده عوامل دباغی توانستهاند محصولاتی تولید کنند که با کمک آنها تولیدکنندگان کفش بتوانند کفشهای باکیفیت و سازگار با تأییدیههای زیستمحیطی تولید کنند.
Ecotan PAP
Ecotan PAP ارائهشده توسط شرکت ایتالیایی Silvateam، یک محصول دباغی عاری از فلز و آلدهید است که از یک هیبرید اصلاحشده مستخرج از مازو، شاهبلوط و تارا استفاده میکند. این مواد از گروه مواد دباغی هیدرولیز شونده هستند که ثبات رنگ خوب همراه با یک رنگ روشن از خود نشان میدهند که برای چرمهای با کارآیی بالا ضروری است. ابتدا در سال ۲۰۱۷ روانه بازار شد و در تعطیلیهای کووید ۱۹ سال ۲۰۲۰ پروژههای زیادی مانند افزایش پلیمرهای مصنوعی به طیفی از افزودنیهای دباغی مجدد، برای اجرای بهتر این سیستم جدید انجام شد. این ترکیبات غیررسمی بهقدری ایمن هستند که نیازی به ثبت REACH ندارند. چرمهای ساخته شده با این سیستم نهتنها کاملا کاربردی هستند، بلکه برای سلامتی نیز مفیدند.
چرا عاری از فلز بودن مهم است؟ هر فلزی در فرآیند تکمیل چرم، همراه با ماده رنگرزی یا پیگمنتهای مورداستفاده احتمال شکست در مرحله تصفیه ضایعات چرم را به دنبال دارد. در رنگرزی چرم معمولا مواد رنگرزی فلز دار شده که بهعنوان مواد رنگزای کمپلکس فلزی معروفند، استفاده میشوند. فلز موجود در کمپلکس رنگ اغلب مس، کبالت، نیکل یا کروم است. فراهم ساختن سایر ترکیبات بدون فلز موجب پیشرفت استراتژیک در ساخت یک ترکیب بدون فلز پایدار است.
چرم سازان خواهان آن هستند که استفاده از سیستم Ecotan باید مطابق با جنبههایی باشد که ضایعات دورگیری و تراش آنها قابلیت تبدیل شدن به کود را داشته باشد. در تئوری برای مصرفکننده نهایی بازیافت چرم در انتهای طول عمر محصول، یک انتخاب خواهد بود. امکانات مربوط به انجام این کار فعلا در دسترس نیست، اما تکنولوژی این اجازه را میدهد که در آینده این زنجیره در جای خود قرار گیرد. Silvateam توجه میدهد که اینیک سیستم زیستتخریبپذیر نیست، اما یک سیستم بازیافت است که در آن عنصر چرخه زیستی میتواند در یک چرخه مورداستفاده قرار بگیرد. کشاورز میتواند از کود برای چمنهای تغذیه حیواناتی استفاده کند که سرانجام تبدیل به گوشت و چرم میشوند.
اگرچه این سیستم برای همه انواع چرم کاربرد دارد، اما چرم کفشی برای سیستم چرخه زیستی ایدهآل است، چراکه کفش طول عمر نسبتا کوتاهی دارد. چرم سازانی که برای Ecotan قرار داد بستهاند، قبلا از آن برای ساخت همه انواع چرم حتی چرم زیره استفاده میکردند. شرکت میگوید که چرمهایی که از این سیستم استفاده میکنند بهویژه در چرم کفشی، چرمهای خوبی هستند، زیرا باعث بهبود سلامت پا میشوند. مطالعات بررسی فواید سلامتی چرمهایی که دارای این مواد دباغی گیاهی هستند نشان میدهد که آنها یک اثر آنتیباکتریال قوی دارند. در اینجا بحث کشتن میکروبها مطرح نیست، اما فلور طبیعی پا را حفظ کرده و مانع پیشرفت و تکثیر باکتریها در داخل کفش میشوند.
تلاش کمپانی در دهه اخیر متمرکز بر آن بوده که اثبات کند فرآیندهای آنها پایدار است. برای مثال آنها مراحلی برای تعیین حجم محصولاتی از شاهبلوط، تارا، کبراچو و سایر موادی دارند که میتوانند پایداری را تأمین کنند. در نتیجه آنها در حال حاضر میدانند که کار کردن در محدودهای که امروزه با آن کار میکنند میتواند ده برابر بیشتر از این، عصارههای گیاهی که در حال حاضر استفاده میشود را تأمین کند و بنابراین یک روش پایدار است. یک پوست خام بهشدت زیستتخریبپذیر است، اما دباغی سنتی مانع از آن میشود که چرم زیستتخریبپذیر باشد، در واقع این عملآوری آن است که موجب میشود کمتر زیستتخریبپذیر شود. Ecotan آمده که راهحلی برای این مشکل باشد.
زئولوژی
اینیک سیستم دباغی بر اساس زئولیت از شرکت Smit & Zoon Royal Dutch است. این سیستم عاری از کروم (فلز سنگین) و آلدئید است. در واقع شرکت ارائهدهنده ماده دباغی پایدار جایگزین کروم و گلوتاردی آلدئید (GDA) با فواید زیستمحیطی به همراه کیفیت یکدست و عالی در مواد دباغی شده است. از فواید اصلی این ماده، آلودگی کمتر، تخلیه کمتر مواد شیمیایی در پسماند و فاضلاب، عدماستفاده از کروم و گلوتاردی آلدئید و بهبود زیستتخریبپذیری مواد دباغی است. ازنظر کفاشان هیچگونه نقصی درباره فشردگی رخ، خواص فیزیکی چرم، ثبات نوری، مقاومت در برابر حرارت یا درخشندگی رنگ قابلقبول نیست.
اما زئولیت در واقع چیست؟ زئولیتها در واقع یک نوع ترکیب معدنی شامل آلومینیوم، سیلیکون و اکسیژن است. آنها میتوانند به صورت طبیعی یافت و استخراج شده یا به صورت مصنوعی ساخته شوند. ساختار آنها منحصربهفرد است و کاملا متفاوت از مواد دباغی شیمیایی است. یک زئولیت مصنوعی میتواند بهنوعی ساخته شود که ساختاری کاملا منحصربهفرد که تاکنون در طبیعت موجود نبوده، داشته باشد. این به آن معناست که یک ساختار زئولیت منحصربهفرد ظرفیت زیادی بهعنوان یک ماده شیمیایی چرم از خود نشان میدهد که میتواند در یک کارخانه به روش تجدیدپذیر ساخته شود. واحدهای ساختاری آن سیلیس و آلومیناست که میتواند در یک چرخه بازیابی شده تولید شود. زئولیتها همچنین میتوانند آب را بسته به دما جذب یا آزاد کند. جذب آب تأثیر زیادی در راحتی چرم دارد و اینیک خصوصیت مطلوب این ماده دباغی است که جذب آب بدون تورم در چرم را امکانپذیر میکند.
زئولوژی برای دباغها جذاب است، چراکه استفاده از آنها راحت است و نیازی به تجهیزات اضافی نیست ضمن آنکه یک سیستم دباغی قوی و قابل پیشبینی است. این مورد برای کفاشان هم جالب خواهد بود، چراکه قادر است پوستهای درجه پایین را به چرمهای باکیفیت تبدیل کند و به کنترل هزینههای مواد خام کمک میکند. در توجیه این ادعاها شرکت اظهار میدارد که این سیستم یک چرم بسیار صاف با یک رخ با بافت فشرده به وجود میآورد بهنحویکه نواحی شُل زیر شکم کاهشیافته و نواحی قابلاستفاده افزایش مییابد. اگرچه نتایج بین انواع دباغخانهها و انواع مواد خام تا حدودی متفاوت خواهد بود، اما نتایج در همه دباغخانههایی که از این سیستم استفاده میکنند، ملموس است.
جذب طبیعی زئولیت اجازه میدهد نرخ رمق کشی در مراحل دباغی مجدد و رنگرزی بسیار افزایش یابد در نتیجه فاضلاب راحتتر فرآیند شده و عاری از کروم، آلدئید و فلز سنگین باشد و در نتیجه مسائل زیستمحیطی سیستم بهشدت کاهش مییابد. علاوه بر آن زیستتخریبپذیری مواد دباغی شده با همان سرعت مواد خام، احتمال افزایش ارزش مواد زائد را بیشتر میکند. همچنین کمپوست از آن بهراحتی به دست میآید و رسوب زئولیتی موجب افزودن معدنی سازی مواد مغزی مفید، هوادهی و ظرفیت نگهداری آب در آن میشود.
در زئو وایت یک عامل دباغی وت وایت وجود دارد که بسیار ایمن و پایدار است
پوما، زئولوژی را آزمایش میکند
برند کفش ورزشی پوما کفشهای زیستتخریبپذیر ساخته شده از چرمهای دباغی شده با سیستم زئولوژی را آزمایش میکند. این شرکت ۵۰۰ زوج کفش جیر خود را بین شرکتکنندهها در آلمان توزیع کرد. آنها این کفشها را برای شش ماه میپوشند سپس آنها را به پوما برمیگردانند. سپس پوما آنها را جهت آنالیز برای متخصصین صنعتی آلمانی Ortessa میفرستند تا بررسی کنند چگونه در یک محیط کنترلشده تخریب زیستی روی آنها انجام میشود. مدیر نوآوری پوما میگوید که بهعنوان بخشی از آزمایش ما بازخوردهای شرکتکنندگان را درباره راحتی و دوام کتانیها جمع میکنیم که اگر آزمایش موفق باشد به ما در طراحیهای بعدی کفش کمک میکند.
Olivelender
در Olivelender که توسط شرکت آلمانی Wet- green GmbH عرضهشده، از برگهای زیتون بهعنوان پایه سیستم دباغی استفاده میشود که نام آن نیز از همین گیاه گرفته شده است. برگها محصول جانبی کشت زیتون هستند؛ بنابراین استفاده از آنها برای دباغی پوست حیوانات که آنها نیز محصول جانبی صنعت گوشت و لبنیات هستند، شرکت را به سمت مفهوم «چرخه سالم محصول» سوق داده است. در واقع شرکت به خاطر جریان مواد پایدارش، یک چرخه سالم طلایی را ارائه میکند که موجب اجتناب از استخراج معادن برای فلزات و استفاده از سوخت فسیلی بر پایه مواد دباغی مصنوعی شیمیایی مانند گلوتارآلدئید میشود.
شرکت اظهار میکند که wet-green OBE (oliven blatt-extrakt) تنها ماده دباغی گیاهی در جهان است که دارای دو مکانیسم اتصالی طبیعی با ترکیبی از فنلها و پیوند عرضی طبیعی است. سیستم دباغی و رسوبات آن بهشدت قابلیت زیستتخریبپذیری دارند و طبق آزمایشات انجام شده توسط موسسه Innovhub SSCCP در میلان پس از سه ماه حدود ۹۰ درصد تخریب زیستی نشان دادهاند. در دسترس بودن هم ظاهرا مشکلی نیست، چراکه استفاده از برگهای کشت زیتون مدیترانهای بهتنهایی بیش از ۴۰ درصد محصولات چرمی جهان را پوشش میدهد. شرکت همچنین ادعا میکند استفاده از محصولات جانبی دیگر چون گوشت میوه (مواد تجمع یافته در پشت غشاء فیلتر) و فاضلاب آسیاب زیتون، پتانسیل پنهان دباغی محصولات چرمی دنیا با محصولات جانبی کشت زیتون در یک سیستم چرخهای واقعی است.
جنبه جالب دیگر Olivelender علاوه بر اعتبار زیستمحیطی آن انواع چرمی است که میتواند تولید کند. بهعنوانمثال در جایی که مواد دباغی گیاهی معمولا مواد تکمیل شده سفت و سختی را به وجود میآورند، این سیستم بر پایه زیتون قادر است بافتها و رنگهای متنوعی تولید کند که موجب میشود برندهایی که از این سیستم استفاده میکنند رو به افزایش باشد. یک مثال خوب نوع بچگانه بدون رنگ و با رنگ طبیعی ساخته شده برای برند کفش Richards با همکاری تولیدکننده آلمانی و برچسب Trippen است. هم رویه و هم آستر این کفش از Olivelender ساخته شده و بسیار نرم بوده و حتی میتوانند برای پاهای کوچک سالم بدون جوراب پوشیده شوند.
کفش بچگانه ساخته شده از Olivelender بسیار انعطافپذیر است
شرکت اظهار میکند که انواع پایپوش شامل کفشهای کتانی، پوتین کار و کفشهای رسمی میتواند با این روش تولید شود. تنها محدودیت آن تا به امروز همانند مواد دباغی گیاهی یا مواد دباغی مصنوعی، آبگریزی برای چرمهای ارتشی مورداستفاده در پوتینهای پیادهروی است که ساعتها میتوانند در معرض آب قرار گیرند. عوامل دباغی حاضر، مانند آنچه در بعضی مواد آرایشی طبیعی و روغن زیتون فرا بکر وجود دارد، بهگونهای طراحی شدهاند که نه خورنده باشند و نه مواد مضر داشته باشند. این سیستم به نظر میرسد یک جایگزین جدید برای شرکتهایی باشد که آرزو میکنند از چرمهای دباغی کرومی رهایی یابند.
در اینجا ما سه سیستم دباغی جایگزین و سه نوع رویکرد مختلف نسبت به مسائل زیستمحیطی پیش رو داریم. سیستمی که تولیدکننده کفش ممکن است برای چرم مورداستفاده ترجیح دهد وابسته به آنها و نوع پایپوش تولیدی است. جهان در حال تغییر است و کمتر به موارد مصنوعی علاقه نشان میدهند. هیچ کمبودی برای تبدیل پوست به چرم وجود ندارد. قرنهاست که ثابت شده چرم بهترین ماده برای کفاشان است، چراکه همه خواص لازم را دارد. امروزه راههایی برای تولید چرم وجود دارد که برای محیط زیست ضرر نداشته باشد و به مبارزه در مقابل نقدهای نامنصفانه و ناصحیحی که در این زمینه وجود دارد، کمک کند.
ترجمه: مریم سمسارها
منبع: WORLD FOOTWEAR ISSUE THREE 2022
